پلازای مترو جهاد
تهران







پلازای مترو جهاد تهران (Jahad Metro Plaza) یکی از پروژههای شاخص معماری معاصر ایران در حوزه طراحی شهری، زیرساختهای حملونقل و بازآفرینی فضاهای عمومی است. این پروژه با طراحی محمد خاوریان و دفتر معماری KA Architecture Studio، ورودی یکی از ایستگاههای مترو تهران را از فضایی صرفاً عملکردی به محیطی برای حرکت، توقف و تعامل اجتماعی تبدیل کرده است.
ویژگی اصلی پلازای مترو جهاد، استفاده از مجموعهای از طاقها و پوششهای آجری است که با الهام از معماری تاریخی ایران طراحی شدهاند. این طاقها در کنار یکدیگر، ساختاری پیوسته و نیمهباز ایجاد میکنند که میان فضای خیابان و ورودی زیرزمینی مترو ارتباط برقرار میسازد.
پروژه در سال ۲۰۲۳ تکمیل شد و در سال ۲۰۲۴ جایزه بینالمللی برتری معماری مؤسسه سلطنتی معماران بریتانیا (RIBA International Award for Excellence) را دریافت کرد. همچنین در سال ۲۰۲۵ به جمع برندگان جایزه معماری آقاخان پیوست.
اهمیت این پروژه تنها به فرم متفاوت آن محدود نیست. پلازای مترو جهاد نشان میدهد که چگونه یک مداخله معماری در مقیاسی نسبتاً محدود میتواند کیفیت یک فضای شهری را تغییر دهد و زیرساخت حملونقل را به بخشی از زندگی اجتماعی شهر تبدیل کند.
در این پروژه، آجر نهتنها مصالح اصلی نمای ساختمان، بلکه عنصری برای شکلدهی به فضا، ایجاد سایه، تعریف مسیر حرکت و بازآفرینی هویت معماری ایرانی است.
معرفی کلی پروژه پلازای مترو جهاد
پلازای مترو جهاد در محدوده میدان جهاد تهران و در ارتباط با یکی از ایستگاههای شبکه مترو قرار دارد.
پیش از اجرای پروژه، ورودی مترو ساختاری ساده و نسبتاً بسته داشت که عمدتاً برای ورود و خروج مسافران طراحی شده بود. این ورودی در کنار خیابانهای پرتردد و در فضایی با کیفیت محدود شهری قرار داشت.
طرح جدید با هدف ارتقای کیفیت این محدوده و تبدیل آن به فضایی مناسبتر برای عابران پیاده شکل گرفت.
معماران بهجای آنکه صرفاً پوشش کف یا نمای ورودی را تغییر دهند، کل رابطه میان ورودی مترو، سطح خیابان و فضای عمومی اطراف را بازتعریف کردند.
مشخصات اصلی پروژه:
- نام فارسی: پلازای مترو جهاد / میدانگاه مترو جهاد
- نام انگلیسی: Jahad Metro Plaza
- موقعیت: میدان جهاد، تهران، ایران
- نوع پروژه: بازآفرینی فضای عمومی و ورودی ایستگاه مترو
- کاربری: حملونقل عمومی، فضای شهری و محل تعامل اجتماعی
- دفتر معماری: KA Architecture Studio
- معمار اصلی: محمد خاوریان
- مدیر پروژه و عضو تیم طراحی: مهراسا نیکوکار
- مهندس سازه: محمدعلی پناهی
- طراح نورپردازی: مقداد امیری
- عوامل اجرای نمای آجری: بهنود گوهربین و مسعود گوهربین
- مسئول اجرای عمومی: مهدی فیروزی
- کارفرما: شهرداری تهران
- دوره طراحی ثبتشده: فوریه تا اکتبر ۲۰۱۹
- دوره ساخت: نوامبر ۲۰۲۲ تا ژوئن ۲۰۲۳
- سال تکمیل و بهرهبرداری: ۲۰۲۳ میلادی
- مساحت سایت در پرونده جایزه آقاخان: حدود ۱۵۰۰ مترمربع
- مساحت تراز همکف در پرونده جایزه آقاخان: حدود ۸۰۰ مترمربع
- مصالح شاخص: آجر دستساز و شبکه نگهدارنده فلزی
- افتخارات: جایزه RIBA International Award for Excellence 2024 و جایزه معماری آقاخان ۲۰۲۵
تاریخچه شکلگیری پروژه؛ از ورودی مترو تا میدانگاه شهری
مسئله کمبود فضاهای عمومی در تهران
تهران طی دهههای گذشته با گسترش شبکه خیابانها، افزایش تردد خودروها و تراکم ساختمانی مواجه بوده است.
در بسیاری از بخشهای شهر، فضاهای عمومی کوچک و قابل استفاده برای عابران پیاده تحت تأثیر زیرساختهای حملونقل قرار گرفتهاند.
در چنین شرایطی، ایستگاههای مترو میتوانند نقشی فراتر از جابهجایی مسافران داشته باشند.
این ایستگاهها نقاطی هستند که روزانه گروههای مختلف مردم در آنها حضور پیدا میکنند و به همین دلیل ظرفیت تبدیل شدن به فضاهای اجتماعی را دارند.
شکلگیری برنامه میدانگاه
پروژه مترو جهاد در ارتباط با برنامهای شهری با عنوان «میدانگاه» شکل گرفت.
این برنامه با هدف شناسایی و فعالسازی فضاهای کماستفاده یا کمکیفیت شهری تعریف شده بود.
در این رویکرد، بهجای تمرکز صرف بر پروژههای بزرگ، مجموعهای از مداخلات کوچک و متوسط برای ارتقای کیفیت زندگی شهری مورد توجه قرار گرفت.
یکی از فضاهای انتخابشده، محدوده ورودی مترو جهاد بود.
وضعیت پیش از بازطراحی
ورودی قدیمی مترو شامل حجمی شیشهای و مکعبیشکل بود که دسترسی مسافران را به پلهها و مسیرهای زیرزمینی فراهم میکرد.
این ساختار، ارتباط محدودی با فضای عمومی اطراف داشت.
همچنین وجود تجهیزات پراکنده و کیفیت پایین برخی بخشهای محوطه، باعث شده بود محدوده ورودی بیشتر به فضایی عبوری تبدیل شود.
تغییر دامنه پروژه
در ابتدا، کارفرما به دلیل محدودیت بودجه، بازطراحی ساده کفسازی محوطه را درخواست کرده بود.
اما معماران پیشنهاد کردند که بهجای یک مداخله سطحی، ورودی مترو و فضای پیرامون آن بهصورت یک مجموعه واحد بازطراحی شوند.
این پیشنهاد باعث شد پروژه از اصلاح محوطه به بازآفرینی معماری و فضای شهری تبدیل شود.
ساخت و بهرهبرداری
پس از تکمیل فرآیند طراحی، اجرای پروژه در سال ۲۰۲۲ آغاز شد.
ساخت مجموعه در سال ۲۰۲۳ به پایان رسید و ورودی جدید مترو مورد استفاده قرار گرفت.
موقعیت مکانی و تحلیل بستر شهری
پلازای مترو جهاد در یکی از محدودههای پرتردد تهران و در ارتباط با محور خیابان ولیعصر قرار دارد.
این موقعیت باعث شده است پروژه با جریانهای متنوعی از حرکت خودرو، عابر پیاده و مسافر مترو مواجه باشد.
هندسه مثلثی سایت
یکی از ویژگیهای اصلی بستر پروژه، شکل تقریباً مثلثی زمین است.
این هندسه بر سازماندهی طاقها، مسیرهای حرکت و فضاهای عمومی تأثیر مستقیم داشته است.
معماران تلاش کردند بهجای تحمیل یک فرم مستطیلی متداول، سازمان فضایی پروژه را با هندسه زمین هماهنگ کنند.
ارتباط با شبکه حملونقل
ورودی مترو در این محدوده یکی از نقاط اتصال سطح شهر به شبکه حملونقل زیرزمینی است.
بنابراین طراحی باید امکان ورود و خروج روان مسافران را حفظ میکرد.
مواجهه با ترافیک
وجود خیابانهای پرتردد در اطراف پروژه، مسئله آلودگی صوتی و کیفیت محیطی را مطرح میکند.
پوششهای آجری و فضاهای نیمهمحصور پروژه، تلاش میکنند محیطی متفاوت از فضای مستقیم خیابان ایجاد کنند.
نقش پروژه در محله
پلازای جدید بهجای آنکه تنها یک ورودی باشد، فضایی برای انتظار، ملاقات و مکث ایجاد کرده است.
از این نظر، پروژه میتواند در شکلگیری هویت محلی و تقویت کیفیت فضای عمومی نقش داشته باشد.
معمار پلازای مترو جهاد؛ محمد خاوریان
محمد خاوریان معمار ایرانی و چهره اصلی دفتر معماری KA Architecture Studio در طراحی پلازای مترو جهاد است.
در این پروژه، او و همکارانش به مسئلهای فراتر از طراحی یک ساختمان کوچک توجه کردند: چگونه میتوان زیرساخت حملونقل را به فضایی اجتماعی و معنادار در شهر تبدیل کرد؟
پاسخ آنها بر پایه استفاده از هندسه طاق، آجر دستساز و سازماندهی پیوسته فضاهای عمومی شکل گرفت.
دفتر معماری KA Architecture Studio
این دفتر در پروژه مترو جهاد با گروهی از متخصصان معماری، سازه، نورپردازی و اجرا همکاری داشته است.
از اعضای اصلی تیم میتوان به مهراسا نیکوکار، محمدعلی پناهی و مقداد امیری اشاره کرد.
یکی از ویژگیهای مهم پروژه، هماهنگی میان طراحی معماری و روش ساخت است.
فرمهای منحنی و طاقی پروژه بهگونهای طراحی شدهاند که امکان اجرای آنها با استفاده از شبکه فلزی و آجرهای دستساز فراهم باشد.
سبک معماری پلازای مترو جهاد
پلازای مترو جهاد را میتوان در چارچوب معماری زمینهگرا، معماری آجری معاصر و طراحی فضای عمومی بررسی کرد.
۱. معماری زمینهگرا
در این پروژه، هندسه طاق و مصالح آجری از عناصر آشنای معماری تاریخی ایران الهام گرفتهاند.
بااینحال، هدف بازسازی یک بنای تاریخی نبوده است.
معماران تلاش کردهاند این عناصر را در پاسخ به نیازهای امروز شهر بازتعریف کنند.
۲. معماری آجری معاصر
آجر در این پروژه به پوشش سطوح طاقی و منحنی تبدیل شده است.
چیدمان آجرها و تغییرات ظریف بافت، کیفیت بصری متفاوتی ایجاد میکند.
۳. معماری فضای عمومی
پروژه تنها یک ساختمان ورودی مترو نیست.
فضاهای نشستن، مسیرهای پیاده و محلهای تجمع، بخش مهمی از طراحی را تشکیل میدهند.
۴. معماری زیرساختی
در این رویکرد، زیرساختهای شهری مانند ایستگاههای مترو، پلها و پایانهها علاوه بر عملکرد فنی، دارای نقش معماری و اجتماعی هستند.
۵. بازآفرینی شهری
پروژه با تغییر کیفیت فضایی یک محدوده موجود، نمونهای از بازآفرینی شهری در مقیاس محدود محسوب میشود.
کانسپت و ایده اصلی طراحی پلازای مترو جهاد
ایده اصلی پروژه بر پایه تبدیل یک فضای عبوری به محیطی برای حضور اجتماعی شکل گرفته است.
این ایده در چند سطح قابل بررسی است.
۱. تبدیل ورودی به فضای عمومی
در ورودیهای متداول مترو، هدف اصلی هدایت سریع مسافران به زیرزمین است.
اما در پلازای جهاد، فضای ورودی به محیطی تبدیل شده که امکان مکث و استفاده مستقل از سفر با مترو را نیز فراهم میکند.
۲. طاق بهعنوان عنصر سازماندهنده
طاقها در این پروژه تنها عناصر تزئینی نیستند.
آنها فضاهای مختلف را تعریف میکنند، مسیر حرکت را هدایت میکنند و ارتباط بصری میان ترازهای متفاوت ایجاد میکنند.
۳. بازخوانی معماری ایرانی
طاق و آجر از عناصر مهم معماری تاریخی ایران هستند.
در پلازای جهاد، این عناصر با هندسهای معاصر و در مقیاس فضای عمومی بازآفرینی شدهاند.
۴. ایجاد ارتباط میان سطح شهر و زیرزمین
یکی از مهمترین اهداف پروژه، کاهش گسست فضایی میان خیابان و ورودی مترو بوده است.
طاقهای پیوسته و بازشوهای بزرگ، ارتباط بصری میان ترازهای مختلف را تقویت میکنند.
۵. ایجاد محیطی نیمهباز
پوشش آجری پروژه در عین ایجاد سایه و سرپناه، امکان عبور نور و هوا را فراهم میکند.
۶. تقویت فعالیت اجتماعی
فضاهای نشستن و تجمع، امکان استفاده از پلازا را فراتر از عملکرد حملونقل فراهم میسازند.
تحلیل فرم و حجم معماری پلازای مترو جهاد
فرم پروژه از مجموعهای از طاقها و پوششهای منحنی تشکیل شده است.
این طاقها در ارتفاعها و جهتهای متفاوت قرار گرفتهاند و ساختاری پیوسته ایجاد میکنند.
هندسه طاقی
طاقها از عناصر اصلی فرم پروژه هستند.
این هندسه علاوه بر ارتباط با معماری ایرانی، امکان ایجاد فضاهای پوشیده و نیمهباز را فراهم میکند.
تکرار و ریتم
تکرار طاقها باعث ایجاد ریتم بصری در مجموعه شده است.
این تکرار در عین حال به دلیل تفاوت ارتفاع و جهتگیری عناصر، یکنواخت نیست.
ارتباط ترازها
یکی از ویژگیهای مهم پروژه، پیوستگی بصری میان سطح خیابان و فضای پایینتر ورودی مترو است.
فرم مجسمهوار
ترکیب طاقهای آجری باعث شده است پروژه از فاصله دور مانند یک حجم معماری شاخص دیده شود.
این ویژگی به ایجاد هویت جدید برای محدوده کمک کرده است.
بازشوهای سقفی
فاصلهها و تغییر ارتفاع طاقها باعث ایجاد بازشوهایی برای عبور نور و هوا شدهاند.
تحلیل پلان و سازماندهی فضایی پلازای مترو جهاد
سازماندهی فضایی پروژه بر پایه ارتباط میان سه بخش اصلی شکل گرفته است: سطح خیابان، فضای پلازا و مسیر دسترسی به مترو.
فضای ورودی
ورودی مترو بهجای قرارگیری در یک حجم بسته، در ساختاری بازتر و پیوسته با فضای عمومی تعریف شده است.
مسیرهای حرکت
مسیرهای پیاده بهگونهای سازماندهی شدهاند که کاربران بتوانند میان بخشهای مختلف پلازا حرکت کنند.
فضای انتظار
بخشهایی از مجموعه برای مکث و انتظار طراحی شدهاند.
فضاهای نشستن
نشیمنهای آجری و سکوهای پلکانی، امکان استفاده از فضا را برای گروههای مختلف فراهم میکنند.
فضاهای نیمهپوشیده
طاقها بخشهایی از محوطه را در برابر تابش مستقیم و بارش محافظت میکنند.
ارتباط با زیرزمین
مسیر دسترسی به مترو از طریق پلهها و پلهبرقیها به فضای زیرزمینی متصل میشود.
انعطافپذیری عملکردی
پلازا میتواند در زمانهای مختلف برای عبور، انتظار، ملاقات و برخی فعالیتهای جمعی مورد استفاده قرار گیرد.
تحلیل سازه؛ طاقهای آجری بر بستر شبکه فلزی
یکی از مهمترین ویژگیهای فنی پروژه، نحوه ساخت طاقهاست.
در نگاه نخست، ممکن است طاقهای مجموعه مانند سازههای سنتی آجری به نظر برسند.
اما روش اجرای آنها با طاقهای باربر تاریخی تفاوت دارد.
ساختار شبکهای
در این پروژه، فرم اصلی طاقها با استفاده از شبکههای فلزی شکل گرفته است.
این شبکهها هندسه موردنظر را ایجاد میکنند و بستر نصب آجرها هستند.
پوشش آجری
آجرهای دستساز روی ساختار نگهدارنده قرار گرفتهاند.
به این ترتیب، ظاهر آجری پروژه با سیستم اجرایی معاصر ترکیب شده است.
اهمیت هندسه
تغییر ارتفاع و جهت طاقها نیازمند طراحی دقیق هندسی بوده است.
نقش مهندسی سازه
مهندسی سازه پروژه توسط محمدعلی پناهی انجام شده است.
در چنین ساختاری، کنترل وزن پوشش آجری، اتصالات، نیروهای جانبی و پایداری اجزای منحنی اهمیت زیادی دارد.
تفاوت با طاق سنتی
در طاقهای سنتی، آجرها معمولاً بخشی از سیستم باربر فشاری هستند.
اما در پلازای مترو جهاد، شبکه فلزی نقش مهمی در شکلدهی و نگهداری پوشش آجری دارد.
بنابراین نباید این سیستم را بدون بررسی مدارک فنی، طاق آجری باربر سنتی معرفی کرد.
مصالح و جزئیات اجرایی پلازای مترو جهاد
آجر مهمترین مصالح قابل مشاهده پروژه است.
آجر دستساز
بر اساس اطلاعات منتشرشده از پروژه، حدود ۳۰۰ هزار آجر دستساز برای اجرای آن تولید شده است.
این آجرها با استفاده از خاک محلی و در کارگاههای سنتی مناطق پیرامونی ساخته شدهاند.
شبکه فلزی
شبکه فلزی نقش اصلی را در ایجاد فرمهای منحنی و نگهداری پوشش آجری بر عهده دارد.
بافت و رنگ
تفاوتهای ظریف در رنگ و بافت آجرها باعث شده است سطوح پروژه کیفیتی طبیعی و غیرصنعتی داشته باشند.
نشیمنهای آجری
بخشی از تجهیزات شهری مانند نشیمنها با استفاده از عناصر ثابت آجری طراحی شدهاند.
نورپردازی یکپارچه
در طراحی پروژه، تجهیزات روشنایی در بخشهایی از سقف و دیوارها ادغام شدهاند.
این رویکرد به کاهش آشفتگی بصری و محافظت بهتر از تجهیزات کمک میکند.
تحلیل نور، سایه و تهویه طبیعی
یکی از ویژگیهای مهم پلازای مترو جهاد، ایجاد تعادل میان سرپناه و فضای باز است.
نور طبیعی
بازشوهای میان طاقها امکان ورود نور طبیعی به فضاهای زیر پوشش را فراهم میکنند.
سایهاندازی
طاقهای آجری در بخشهایی از پلازا سایه ایجاد میکنند.
این ویژگی در روزهای گرم و آفتابی تهران اهمیت دارد.
تهویه طبیعی
ساختار نیمهباز مجموعه امکان عبور جریان هوا را فراهم میکند.
ارتباط بصری
بازشوها باعث میشوند کاربران ارتباط خود را با محیط شهری از دست ندهند.
کاهش اثر ترافیک
ساختار نیمهمحصور پروژه تلاش میکند محیطی آرامتر از فضای مستقیم خیابان ایجاد کند.
بااینحال، برای اثبات میزان کاهش آلودگی صوتی به دادههای اندازهگیریشده نیاز است.
معماری چگونه کار میکند؟ عملکرد طاقها در پلازای جهاد
برای درک بهتر پروژه، باید نقش طاقها را در چند مقیاس بررسی کرد.
مقیاس سازهای
شبکههای فلزی فرم منحنی طاقها را شکل میدهند و امکان نصب پوشش آجری را فراهم میکنند.
مقیاس معماری
طاقها فضاهای نیمهباز، مسیرهای حرکت و نقاط تجمع را تعریف میکنند.
مقیاس اقلیمی
پوششها سایه ایجاد میکنند و بازشوهای میان آنها به عبور نور و هوا کمک میکنند.
مقیاس شهری
مجموعه طاقها به ورودی مترو هویتی شاخص میدهد و آن را به نشانهای در محله تبدیل میکند.
مقیاس اجتماعی
فضاهای شکلگرفته زیر طاقها امکان نشستن، انتظار و تعامل اجتماعی را فراهم میکنند.
در نتیجه، طاق در این پروژه تنها یک فرم تاریخی نیست؛ بلکه عنصری چندعملکردی در طراحی معاصر محسوب میشود.
تجربه کاربر و حرکت در پلازای مترو جهاد
تجربه حضور در این پروژه با ورودیهای متداول مترو تفاوت دارد.
تجربه نزدیک شدن
کاربر از فاصله دور با مجموعهای از طاقهای آجری مواجه میشود.
این فرمها به شناسایی ورودی مترو کمک میکنند.
تجربه ورود
در هنگام ورود، فضای بازتر و نور طبیعی، احساس متفاوتی نسبت به ورودیهای بسته ایجاد میکند.
تجربه حرکت عمودی
ارتباط بصری میان ترازها باعث میشود حرکت از خیابان به زیرزمین به تجربهای پیوستهتر تبدیل شود.
تجربه مکث
نشیمنها و سکوها امکان توقف کوتاهمدت را فراهم میکنند.
تجربه اجتماعی
فضاهای عمومی میتوانند محل ملاقات، انتظار یا تماشای فعالیتهای شهری باشند.
تجربه شبانه
نورپردازی یکپارچه باعث میشود فرم طاقها در شب نیز قابل مشاهده باشد.
نقش پلازای جهاد در توسعه شهر پیادهمحور
یکی از مهمترین اهداف پروژه، تقویت نقش عابر پیاده در فضای شهری بوده است.
در شهرهای خودرومحور، بسیاری از فضاهای عمومی به حرکت وسایل نقلیه اختصاص پیدا میکنند.
اما پلازای جهاد نشان میدهد که حتی در کنار خیابانهای پرتردد نیز میتوان فضایی برای حضور انسان ایجاد کرد.
بازپسگیری فضای شهری
بخشی از فضایی که پیشتر کیفیت محدودی داشت، به محیطی قابل استفاده برای عابران تبدیل شده است.
ارتقای کیفیت ورودی حملونقل عمومی
ورودی مترو از یک عنصر صرفاً خدماتی به فضای شهری شاخص تبدیل شده است.
ایجاد امکان مکث
وجود نشیمنها و فضاهای نیمهپوشیده، استفاده از پلازا را به عبور سریع محدود نمیکند.
تقویت هویت محلی
معماری آجری و فرم طاقها باعث ایجاد نشانهای جدید در محدوده شدهاند.
پشتیبانی از فعالیت اقتصادی خرد
در طراحی محوطه، حضور فروشندگان خرد نیز مورد توجه قرار گرفته است.
این موضوع میتواند به افزایش فعالیت اجتماعی و اقتصادی در فضای عمومی کمک کند.
نقش فروشندگان محلی و فعالیت اقتصادی خرد
یکی از جنبههای اجتماعی پروژه، توجه به حضور فروشندگان خیابانی است.
در بسیاری از شهرها، فروشندگان خرد بخشی از زندگی روزمره فضاهای عمومی هستند.
بااینحال، نبود فضای مناسب میتواند باعث ایجاد تعارض میان حرکت عابران و فعالیت اقتصادی شود.
در پلازای جهاد، بخشی از محوطه برای حضور فروشندگان در نظر گرفته شده است.
بر اساس گزارش ارزیابی جایزه آقاخان، این فضا امکان فعالیت رسمیتر و ایمنتر برخی فروشندگان، از جمله مهاجران افغانستانی، را فراهم کرده است.
این موضوع نشان میدهد که طراحی فضای عمومی میتواند علاوه بر مسائل کالبدی، به نیازهای اجتماعی و اقتصادی کاربران نیز توجه کند.
البته موفقیت بلندمدت این رویکرد به نحوه مدیریت فضا، استمرار مجوزها و حفظ دسترسی عابران وابسته است.
نقد و تحلیل معماری پلازای مترو جهاد؛ نقاط قوت و چالشها
پلازای مترو جهاد از نظر بازآفرینی شهری، طراحی معماری و استفاده از مصالح سنتی پروژهای قابل توجه است.
بااینحال، بررسی تخصصی آن باید نقاط قوت و محدودیتهای احتمالی را در کنار یکدیگر در نظر بگیرد.
نقاط قوت پروژه
۱. تبدیل زیرساخت به فضای عمومی
مهمترین دستاورد پروژه، تبدیل ورودی مترو به محیطی برای حضور اجتماعی است.
۲. استفاده معاصر از معماری ایرانی
طاق و آجر با زبانی جدید در طراحی پروژه به کار گرفته شدهاند.
۳. ارتباط میان سطح شهر و زیرزمین
بازشوهای بزرگ و ساختار پیوسته طاقها، ارتباط بصری میان ترازها را تقویت کردهاند.
۴. ایجاد سایه و فضای نیمهباز
پوششهای آجری، محیطی مناسبتر برای مکث در بخشهایی از پلازا ایجاد میکنند.
۵. استفاده از مصالح و مهارتهای محلی
تولید آجرهای دستساز در کارگاههای سنتی، ارتباطی میان پروژه و ظرفیتهای تولید محلی ایجاد کرده است.
۶. طراحی تجهیزات ثابت
استفاده از نشیمنهای آجری و نورپردازی یکپارچه، به دوام و یکپارچگی بصری فضا کمک میکند.
۷. توجه به فعالیتهای اجتماعی
پروژه امکان استفاده از فضا برای ملاقات، انتظار و فعالیتهای جمعی را فراهم میکند.
۸. تأثیرگذاری در مقیاس محدود
پلازای جهاد نشان میدهد که یک مداخله نسبتاً کوچک میتواند کیفیت یک فضای شهری را بهطور محسوس تغییر دهد.
چالشها و محدودیتهای پروژه
۱. نگهداری پوشش آجری
سطوح منحنی و جزئیات متعدد نیازمند برنامه نگهداری مناسب هستند.
۲. دوام اتصالات
شبکههای فلزی و اتصالات نگهدارنده آجر باید در برابر خوردگی و عوامل محیطی محافظت شوند.
۳. آلودگی شهری
قرارگیری پروژه در کنار خیابانهای پرتردد میتواند موجب تجمع گردوغبار و آلودگی روی سطوح شود.
۴. مدیریت جمعیت
در ساعات اوج تردد، حضور افراد متوقفشده نباید باعث اختلال در حرکت مسافران شود.
۵. دسترسپذیری
ارزیابی کامل کیفیت دسترسی برای افراد دارای معلولیت نیازمند بررسی مسیرهای بدون مانع و تجهیزات موجود است.
۶. مدیریت فعالیت اقتصادی
حضور فروشندگان باید با حفظ مسیرهای عبور و امنیت کاربران هماهنگ شود.
۷. عملکرد صوتی
هرچند ساختار پروژه برای ایجاد محیطی آرامتر طراحی شده است، میزان واقعی کاهش صدا باید با مطالعات آکوستیکی سنجیده شود.
در مجموع، ارزش اصلی پلازای مترو جهاد در ایجاد تعادل میان عملکرد حملونقل، کیفیت معماری و نیازهای اجتماعی قرار دارد.
جایزه معماری آقاخان ۲۰۲۵؛ مهمترین افتخار پروژه
پلازای مترو جهاد در سال ۲۰۲۵ برنده جایزه معماری آقاخان شد.
این جایزه به پروژههایی تعلق میگیرد که علاوه بر کیفیت معماری، به مسائل فرهنگی، اجتماعی و محیطی نیز توجه داشته باشند.
در ارزیابی پلازای جهاد، چند ویژگی اهمیت ویژه داشته است:
- تبدیل ورودی مترو به فضای عمومی
- بازآفرینی طاقهای آجری ایرانی
- ایجاد محیطی مناسب برای عابران پیاده
- ارتباط میان ترازهای مختلف
- استفاده از آجر دستساز
- ایجاد فضاهای نشستن و تجمع
- توجه به فعالیت اقتصادی خرد
- ارتقای هویت شهری محدوده
دریافت این جایزه نشاندهنده اهمیت پروژه در سطح بینالمللی است.
جایزه بینالمللی ریبا ۲۰۲۴
پلازای مترو جهاد در سال ۲۰۲۴ موفق به دریافت جایزه RIBA International Award for Excellence شد.
مؤسسه سلطنتی معماران بریتانیا (RIBA) در ارزیابی این پروژه، به توانایی آن در تبدیل یک ورودی مترو به فضای عمومی اجتماعی توجه کرده است.
در معرفی رسمی ریبا، استفاده از طاقهای آجری، ایجاد فضای ورودی با ارتفاع قابل توجه و طراحی نشیمنهای پلکانی از ویژگیهای شاخص پروژه معرفی شدهاند.
این جایزه، یکی از مهمترین افتخارات بینالمللی پروژه محسوب میشود.
جایگاه پلازای مترو جهاد در معماری معاصر ایران
پلازای مترو جهاد از چند جهت در معماری معاصر ایران اهمیت دارد.
نخست، این پروژه نشان میدهد که زیرساختهای شهری نیز میتوانند دارای کیفیت معماری شاخص باشند.
دوم، استفاده از طاق و آجر را به زبانی معاصر تبدیل کرده است.
سوم، به اهمیت فضاهای عمومی کوچک در زندگی شهری توجه میکند.
چهارم، میان حملونقل عمومی و حضور اجتماعی ارتباط برقرار میسازد.
پنجم، از مصالح و مهارتهای ساخت محلی بهره میگیرد.
ششم، نشان میدهد که معماری میتواند در مقیاس محدود نیز تأثیر شهری قابل توجهی داشته باشد.
هفتم، با دریافت جوایز بینالمللی، به معرفی ظرفیتهای معماری معاصر ایران کمک کرده است.
مقایسه پلازای مترو جهاد با نمونههای مشابه در معماری جهان
۱. ایستگاههای متروی ناپل در ایتالیا
برخی ایستگاههای متروی ناپل با مشارکت معماران و هنرمندان برجسته طراحی شدهاند.
در این پروژهها، ایستگاه مترو فراتر از زیرساخت حملونقل، به فضایی فرهنگی و شهری تبدیل شده است.
وجه مشترک آنها با پلازای جهاد، توجه به کیفیت تجربه مسافر و هویت معماری ایستگاه است.
۲. ایستگاههای متروی استکهلم
بسیاری از ایستگاههای متروی استکهلم دارای طراحی هنری و فضایی متفاوت هستند.
وجه مشترک آنها با پلازای جهاد، استفاده از معماری برای ایجاد هویت در زیرساخت حملونقل است.
تفاوت مهم این است که در پلازای جهاد، تمرکز اصلی بر فضای ورودی و ارتباط آن با شهر قرار دارد.
۳. پروژههای بازآفرینی فضاهای کوچک شهری
در شهرهای مختلف جهان، پروژههایی برای تبدیل فضاهای کماستفاده به میدانگاههای محلی اجرا شدهاند.
وجه مشترک این پروژهها با پلازای جهاد، توجه به کیفیت فضای عمومی و امکان حضور اجتماعی است.
بااینحال، پلازای جهاد به دلیل استفاده از طاقهای آجری و ارتباط با معماری ایرانی، هویت متفاوتی دارد.
چرا پلازای مترو جهاد یکی از پروژههای مهم معماری معاصر ایران است؟
اهمیت پلازای مترو جهاد را میتوان در چند ویژگی اصلی خلاصه کرد.
نخست، تبدیل یک ورودی معمولی مترو به فضای عمومی شهری.
دوم، استفاده از طاقهای آجری با الهام از معماری تاریخی ایران.
سوم، ایجاد ارتباط فضایی میان سطح خیابان و ورودی زیرزمینی.
چهارم، توجه به نور طبیعی، سایه و تهویه در طراحی پوششها.
پنجم، استفاده از آجرهای دستساز و مهارتهای اجرایی محلی.
ششم، ایجاد فضاهای نشستن، انتظار و تعامل اجتماعی.
هفتم، توجه به حضور فروشندگان و فعالیت اقتصادی خرد.
هشتم، دریافت جایزه ریبا ۲۰۲۴ و جایزه معماری آقاخان ۲۰۲۵.
این پروژه نشان میدهد که معماری معاصر میتواند با بازخوانی عناصر سنتی و پاسخ به نیازهای امروز، فضاهایی با هویت فرهنگی و عملکرد اجتماعی ایجاد کند.